Με αφορμή την αναδρομική έκθεση του Μίλτου Σκούρα, με τίτλο «Στο ενδιάμεσο του ορατού. Ζωγραφική 1983 – 2026», που φιλοξενείται στην Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων από τις 22 Οκτωβρίου έως τις 22 Νοεμβρίου 2026, συνομιλούμε μαζί του για την καλλιτεχνική του πορεία και σημαντικούς σταθμούς αυτής.
Η έκθεση που συγκεντρώνει έργα από μια διαδρομή που καλύπτει περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες προσφέρει μια συνολική εικόνα της εικαστικής του εξέλιξης και των διαφορετικών κατευθύνσεων που έχει ακολουθήσει η δουλειά του. Παράλληλα, αποτελεί αφορμή για μια συζήτηση γύρω από τη σχέση της εικόνας με την πραγματικότητα, τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η προσωπική εικαστική γλώσσα, αλλά και τον ρόλο του χρόνου στη ζωγραφική δημιουργία.
Ποια συναισθήματα και σκέψεις ήρθαν στην επιφάνεια κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της αναδρομικής σας έκθεσης;
Η συγκέντρωση, η επιλογή και τελικά η συνύπαρξη έργων που δημιουργήθηκαν σε ένα διάστημα περίπου 43 χρόνων με έφερε αντιμέτωπο με περισσότερα από ό,τι αρχικά μπορούσα να υποθέσω. Από την αρχή η επιλογή τόσο των επιμελητών, του κυρίου Μπόλη και της κυρίας Ίσκου, όσο και η δική μου, ήταν όχι εκείνη μιας χρονολογικής αναδρομικής παρουσίασης των έργων, αλλά μιας διαδρομής που θα αναδείκνυε τα στοιχεία που διατρέχουν τη ζωγραφική μου στις διάφορες περιόδους και ενότητες των έργων. Εκτός από τη συνέχιση και εξέλιξη ενός είδους φωτορεαλιστικής ζωγραφικής, η ανάδειξη με διάφορους τρόπους σε όλα μου τα έργα της ανθρωποκεντρικής αναφοράς, της διάστασης της αφήγησης, της αμφιθυμίας της εικόνας και της διαχείρισης της ορατότητας ήταν αποκαλυπτική και για μένα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε σκέψεις και συναισθήματα.
Κάθε έργο κουβαλά, πέρα από την εικόνα, τη μνήμη της εποχής και τις συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε. Ωστόσο, εκείνο που ενδιαφέρει δεν είναι η προσωπική αναπόληση, αλλά το κατά πόσο αυτές οι εικόνες, απαλλαγμένες από το αρχικό τους χρονικό πλαίσιο, εξακολουθούν να λειτουργούν και σήμερα και να δημιουργούν νέες αναγνώσεις.
Η φωτογραφία κατακλύζει την καθημερινότητά μας και η ψηφιακή εικόνα αναπαράγεται αδιάκοπα. Τι πιστεύετε ότι εξακολουθεί να προσφέρει η ζωγραφική, τόσο για τον καλλιτέχνη όσο και για τον θεατή, που δεν μπορεί να προσφέρει η φωτογραφία;
Δεν πιστεύω ότι η ζωγραφική και η φωτογραφία βρίσκονται αναγκαστικά σε αντιπαράθεση, ούτε ότι η μία οφείλει να προσφέρει κάτι που η άλλη αδυνατεί να προσφέρει. Άλλωστε, στη δική μου δουλειά το φωτογραφικό αρχείο υπήρξε απ’ την αρχή και εργαλείο έρευνας και πρώτη ύλη. Στα έργα μου η φωτογραφική αναφορά δεν αποτελεί αυτοσκοπό. Η φωτορεαλιστική πιστότητα λειτουργεί καταρχήν ως ένα είδος οικείας οπτικής βεβαιότητας που στη συνέχεια αποδομείται απ’ την αφηγηματική αβεβαιότητα της ζωγραφικής σύνθεσης. Θα πρέπει επίσης να πάρουμε υπόψη τον χρόνο της ζωγραφικής πράξης. Η ζωγραφική μου δεν περιορίζεται σε αυτό που συλλαμβάνει το βλέμμα. Η υλοποίησή της είναι μια διεργασία μακρά και επίμονη που εμπεριέχει το βίωμα, την ωρίμανση, την έρευνα, τη μελέτη και το προσχέδιο, για να καταλήξει τελικά σε μια σύνθεση που έχει υλική και χειρωνακτική υπόσταση.
Στο τοπίο της σύγχρονης τέχνης, όπου κυριαρχούν τα νέα μέσα, οι ψηφιακές τεχνολογίες, οι εγκαταστάσεις, η εννοιολογική τέχνη, οι performances, η διακαλλιτεχνικότητα… ποια θέση/ρόλο πιστεύετε ότι εξακολουθεί να διεκδικεί η ζωγραφική;
Δε θεωρώ ότι η ζωγραφική χρειάζεται να διεκδικήσει τη θέση της απέναντι στις νέες μορφές τέχνης. Η εμφάνιση νέων μέσων δε συνεπάγεται αναγκαστικά την εξάντληση των προηγούμενων. Η σημασία της ζωγραφικής δε βρίσκεται στην υπεράσπιση της παράδοσής της, αλλά στην ικανότητά της να παράγει σύγχρονη σκέψη και να διατυπώνει νέα ερωτήματα μέσα από μια γλώσσα που εξακολουθεί να εξελίσσεται. Στο δικό μου έργο η ζωγραφική δεν είναι στον αντίποδα της εννοιολογικής τέχνης. Πολλές φορές είναι η ίδια φορέας μιας σύνθετης εννοιολογικής πρότασης χωρίς να εγκαταλείπει την παραστατικότητα.
Η ζωγραφική είναι μία κατεξοχήν βιωματική πράξη. Θα θέλατε να επιλέξετε τρία έργα από την έκθεση και να μοιραστείτε μαζί μας μια προσωπική σας ιστορία που συνδέεται με αυτά;
Θεωρώ ότι όλα μου τα έργα, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, εμπεριέχουν το βίωμα, είτε μεμονωμένα είτε σαν ενότητες. Αν θα έπρεπε να συνδυάσω κάποια από αυτά με μια συγκεκριμένη ιστορία, θα ξεχώριζα τα εξής:
Το έργο «Στάση λεωφορείου», με το οποίο συμμετείχα στην ομαδική έκθεση του 2018 «THE MEMORY OF REVOLUTION». Η εικόνα καταγράφει την πρώτη μου επαφή με τον τότε υπαρκτό σοσιαλισμό.
Το 1975, με δύο συμφοιτητές μου απ’ το Μιλάνο, ένας «Μαοϊκός», ένας «Κνήτης» και εγώ «Ρήγας Φεραίος», διασχίζουμε την τότε Γιουγκοσλαβία με ένα παλιό Fiat 600 με προορισμό την Αθήνα. Περίπου 150 χλμ. απ’ το Βελιγράδι, κάπου στη μέση του πουθενά, βλέπω μια σειρά από κόσμο να κάθεται δεξιά και αριστερά από τον ταλαιπωρημένο δρόμο, σαν κάτι να έχει συμβεί ή μάλλον περιμένοντας κάτι να συμβεί, χωρίς να ξέρουν ακριβώς και αυτοί τι και πότε. Τελικά ήταν μια στάση ενός λεωφορείου που δεν ήρθε ποτέ, όση ώρα περιμέναμε μαζί τους.
Η δεύτερη εικόνα είναι εκείνη που έκανα για το εξώφυλλο του τελευταίου τεύχους του «Αντί».
Το 2008 ο εκδότης του μου ζητά να ζωγραφίσω το τέλος του περιοδικού. Εγώ ήξερα ότι μαζί μ’ αυτό έπρεπε να αποδώσω το τέλος μιας ολόκληρης εποχής και του ίδιου του αγαπημένου μου φίλου Χρήστου Παπουτσάκη.
Τρίτον, όλη η ενότητα των Supermarket Workers είναι μια πολυετής βιωματική εμπειρία με τους εργαζόμενους και την καθημερινότητά τους, που έζησα είτε σε πραγματικό χρόνο μαζί τους είτε ζωγραφίζοντας τον καθένα ξεχωριστά στο εργαστήριό μου.
Υπάρχει κάποια έκθεση ή έργο τέχνης που είδατε πρόσφατα και σας συγκίνησε, σας έκανε εντύπωση, σας προβλημάτισε, σας ενέπνευσε; για ποιους λόγους;
Η μεγάλη αναδρομική έκθεση του Gerhard Richter, σε επιμέλεια Nicholas Serota, που είχα την ευκαιρία να δω το φθινόπωρο του 2025 στο Fondation Louis Vuitton στο Παρίσι ήταν πολύ αποκαλυπτική.
Θεωρώ ότι η δουλειά μου έχει κάποιες εκλεκτικές συγγένειες τόσο με τον φωτορεαλισμό όσο και με τον Ρίχτερ, με πολύ διαφορετικές αφετηρίες και ενδιαφέροντα. Και ο μεν φωτορεαλισμός σίγουρα επηρέασε την αρχική μου προσέγγιση στη ζωγραφική μετά την παραμονή μου στην Αμερική στις αρχές των 80’s, τη δουλειά του Ρίχτερ όμως την ανακάλυψα πολύ αργότερα, όταν ήδη είχα δημιουργήσει και συνθέσει ένα σημαντικό μέρος της εικαστικής μου γλώσσας. Στον μεν φωτορεαλισμό η χρήση του φωτογραφικού αρχείου επιβεβαιώνει την πραγματικότητα, ενώ στον Ρίχτερ δημιουργεί αμφιβολίες για αυτήν. Οι δικές μου εικόνες λειτουργούν και με τους δύο τρόπους. Αυτό κυρίως που τις διαφοροποιεί είναι η αποδόμηση του φωτογραφικού αρχείου και κατόπιν η επιλεκτική του επαναδόμηση στη ζωγραφική σύνθεση, με στόχο να διαπραγματευτεί την αφήγηση.
Σίγουρα υπάρχουν κι άλλες πολλές διαφοροποιήσεις, όχι μόνο ως προς τη ζωγραφική γλώσσα, αλλά και ως προς το τι επιλέγουν να αναδείξουν τα έργα. Παραδείγματος χάρη, αν θα συγκρίναμε το συλλογικό πορτρέτο των 48 Γερμανών φιλοσόφων του Ρίχτερ με το δικό μου συλλογικό πορτρέτο των 48 εργαζομένων στο σουπερμάρκετ, θα μπορούσαμε να πούμε το εξής: Στο δικό του έργο ο Ρίχτερ μετατρέπει ήδη αναγνωρισμένες προσωπικότητες σε μια ομοιογενή σειρά εικόνων, στο δικό μου έργο μετατρέπω ανθρώπους χωρίς δημόσια αναγνωρισιμότητα σε ένα συλλογικό πορτρέτο, μέσα στο οποίο διατηρείται η ατομική τους παρουσία.
Στο Ενδιάμεσο του Ορατού: Ζωγραφική 1983-2026
Πινακοθήκη του Δήμου Αθηναίων, 22 Οκτωβρίου έως 22 Νοεμβρίου 2026
Η έκθεση πραγματοποιείται με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Αθηναίων.






