Με αφορμή τη συμπλήρωση ενός αιώνα ζωής της Γενναδείου Βιβλιοθήκης (1926–2026), το πρόσφατο Διεθνές Συνέδριο “Από τις Ιδιωτικές Συλλογές στη Γνώση ως Δημόσιο Αγαθό” έθεσε στο επίκεντρο το μέλλον των ιστορικών αρχείων στην ψηφιακή εποχή. Η Διευθύντρια της Βιβλιοθήκης, δρα Μαρία Γεωργοπούλου, και η Επικεφαλής Βιβλιοθηκονόμος, Ειρήνη Σολομωνίδη απαντούν στις ερωτήσεις του Ex_posure και μας παρουσιάζουν τα θέματα που συζητήθηκαν καθώς και τα κρίσιμα συμπεράσματα του συνεδρίου, τη μετουσίωση του ιδιωτικού πάθους σε δημόσια γνώση, αλλά και τις προκλήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης στη διαχείριση της πολιτιστικής μας κληρονομιάς.»
Θα μπορούσατε να μας αναφέρετε τους βασικούς άξονες προβληματισμού και συζητήσεων του συνεδρίου;
Το διεθνές συνέδριο «Από τις Ιδιωτικές Συλλογές στη Γνώση ως Δημόσιο Αγαθό: Η φροντίδα των συλλογών και το μέλλον των βιβλιοθηκών», που διοργανώθηκε για τον εορτασμό των 100 χρόνων της Γενναδείου Βιβλιοθήκης (1926–2026), επικεντρώθηκε στη σχέση ανάμεσα στις ιδιωτικές συλλογές, τη δημόσια γνώση και το μέλλον των βιβλιοθηκών.
Βασικός στόχος του ήταν να εξετάσει πώς οι ιδιωτικές συλλογές μπορούν να μετασχηματιστούν σε δημόσιους θεσμούς γνώσης, αλλά και ποιος είναι σήμερα ο ρόλος των βιβλιοθηκών ως χώρων έρευνας, μνήμης και πολιτιστικού διαλόγου.
Το συμπόσιο οργανώθηκε γύρω από τρεις αλληλένδετους θεματικούς άξονες: πρώτον, τον κόσμο των ιδιωτικών συλλογών και τη μετουσίωσή τους σε δημόσιους θεσμούς γνώσης· δεύτερον, την ιστορία της τυπογραφίας, της ταξινόμησης και της οργάνωσης της γνώσης· και τρίτον, τις προκλήσεις και τις ευκαιρίες της ανοιχτότητας στην ψηφιακή εποχή.
Με σημείο αναφοράς τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, οι συζητήσεις ανέδειξαν διαφορετικές παραδόσεις συλλεκτισμού και πρακτικές οργάνωσης της γνώσης σε ποικίλα πολιτισμικά περιβάλλοντα. Παράλληλα, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στις νέες τεχνολογίες, στην ψηφιοποίηση, στις πλατφόρμες ανοικτής πρόσβασης και στην αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και στις ηθικές και επιστημονικές προκλήσεις που αυτές συνεπάγονται.
Τι σημαίνει στην πράξη «από τις ιδιωτικές συλλογές στη γνώση ως δημόσιο αγαθό»;
Σημαίνει ότι μια ιδιωτική συλλογή παύει να αποτελεί ένα κλειστό σύνολο προσβάσιμο μόνο στον συλλέκτη ή σε έναν περιορισμένο κύκλο ανθρώπων και μετατρέπεται σταδιακά σε πόρο γνώσης, διαθέσιμο στην έρευνα, την εκπαίδευση και το ευρύτερο κοινό. Η διαδικασία αυτή δεν αφορά μόνο τη φυσική διατήρηση των τεκμηρίων, αλλά και τη δυνατότητα να αποκτήσουν νέα επιστημονική, εκπαιδευτική και πολιτιστική λειτουργία μέσα σε ένα οργανωμένο θεσμικό πλαίσιο.
Στην πράξη, αυτό προϋποθέτει συστηματική καταλογογράφηση και επιστημονική τεκμηρίωση του υλικού, ώστε οι συλλογές να μπορούν να εντοπιστούν, να μελετηθούν και να αξιοποιηθούν από ερευνητές. Απαιτεί επίσης συντήρηση και ασφαλή φύλαξη, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για σπάνια ή ευαίσθητα τεκμήρια, όπως χειρόγραφα, παλαιά έντυπα, χάρτες ή αρχειακό υλικό.
Παράλληλα, ιδιαίτερα σημαντική είναι η δημιουργία υποδομών πρόσβασης: αναγνωστήρια, ερευνητικές υπηρεσίες, εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα, επιστημονικές εκδόσεις και δράσεις που επιτρέπουν στο κοινό να γνωρίσει και να κατανοήσει το περιεχόμενο και τη σημασία των συλλογών. Με αυτόν τον τρόπο, οι βιβλιοθήκες και τα αρχεία δεν λειτουργούν μόνο ως χώροι φύλαξης, αλλά ως ενεργά κέντρα έρευνας, μάθησης και πολιτιστικού διαλόγου.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει πλέον και η ψηφιοποίηση. Οι ψηφιακές συλλογές, οι ηλεκτρονικοί κατάλογοι και οι πλατφόρμες ανοικτής πρόσβασης επιτρέπουν τη διάθεση του υλικού σε ένα διεθνές κοινό, διευρύνοντας σημαντικά τις δυνατότητες έρευνας και συνεργασίας, χωρίς να επιβαρύνεται το πρωτότυπο τεκμήριο. Παράλληλα, τα νέα ψηφιακά εργαλεία και η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργούν νέες δυνατότητες τεκμηρίωσης, αναγνώρισης και ανάλυσης του υλικού, πάντα όμως σε συνδυασμό με την ανθρώπινη επιστημονική γνώση και ευθύνη.
Σε ποιο βαθμό υπάρχει σύνδεση των ιδιωτικών συλλογών στην Ελλάδα με το κοινό και με ποιον τρόπο;
Η σύνδεση υπάρχει, αλλά διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση. Σε αρκετές περιπτώσεις ιδιωτικές συλλογές αποκτούν δημόσιο χαρακτήρα μέσω δωρεών, συνεργασιών με πολιτιστικούς φορείς, εκθέσεων, εκδόσεων, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και ψηφιακών καταλόγων. Η βασική πρόκληση είναι η μετάβαση από την απλή διατήρηση των συλλογών στην ενεργή ερευνητική, εκπαιδευτική και δημόσια αξιοποίησή τους.
Ποια είναι τα βασικά εμπόδια στη μετατροπή της γνώσης των ιδιωτικών συλλογών και βιβλιοθηκών σε δημόσιο αγαθό;
Τα βασικά εμπόδια είναι η έλλειψη πόρων, εξειδικευμένου προσωπικού και τεχνικών υποδομών, αλλά και ζητήματα συντήρησης, πνευματικών δικαιωμάτων, περιορισμών πρόσβασης και ελέγχου προέλευσης. Σημαντική πρόκληση αποτελεί επίσης η υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας: η ψηφιοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες, αλλά απαιτούν επιστημονική εποπτεία, αξιοπιστία και διαφάνεια.
Υπάρχουν συγκεκριμένα παραδείγματα ιδιωτικών συλλογών που μετατράπηκαν επιτυχημένα σε δημόσιο αγαθό; Θα μπορούσατε να μας αναφέρετε κάποια από αυτά;
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ίδια η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, η οποία ξεκίνησε από την προσωπική συλλογή του Ιωάννη Γενναδίου και εξελίχθηκε σε διεθνές ερευνητικό κέντρο για τη μελέτη του Ελληνισμού.
Στο συνέδριο παρουσιάστηκαν επίσης σημαντικά διεθνή παραδείγματα, όπως η βιβλιοθήκη Warburg στο Λονδίνο, που ξεκίνησε ως ιδιωτική συλλογή και εξελίχθηκε σε κορυφαίο ερευνητικό κέντρο πολιτισμικής ιστορίας, καθώς και η προσωπική βιβλιοθήκη του Benjamin Guinness, η οποία εντάχθηκε στη Marsh’s Library στο Δουβλίνο και αξιοποιείται σήμερα για την έρευνα και την πολιτιστική προβολή της Ιρλανδίας.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στο αρχείο Eugène Dalleggio της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, που αποτελεί πολύτιμη πηγή για τη μελέτη των χριστιανικών κοινοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, των Φραγκοχιώτικων και των Καραμανλίδικων εντύπων. Τα παραδείγματα αυτά δείχνουν πώς μια ιδιωτική συλλογή μπορεί, μέσα από τη φροντίδα και την ένταξή της σε έναν δημόσιο θεσμό, να διατηρηθεί, να μελετηθεί συστηματικά και να καταστεί προσβάσιμη στην έρευνα και στο ευρύτερο κοινό.
Ποιος θα μπορούσε να είναι ο ρόλος της τεχνολογίας και της ψηφιοποίησης στη μετάβαση από το ιδιωτικό στο δημόσιο όσον αφορά στις βιβλιοθήκες;
Η τεχνολογία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στη συλλογή και στο κοινό. Η ψηφιοποίηση προστατεύει το πρωτότυπο υλικό και ταυτόχρονα διευρύνει σημαντικά τις δυνατότητες πρόσβασης και έρευνας. Οι ηλεκτρονικοί κατάλογοι, οι ψηφιακές συλλογές και τα εργαλεία αναζήτησης διευκολύνουν την έρευνα, ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση κειμένων, στον εμπλουτισμό μεταδεδομένων, στη μετάφραση και στην ανάλυση μεγάλων συνόλων δεδομένων. Ωστόσο, η τεχνολογία πρέπει να λειτουργεί συμπληρωματικά προς την ανθρώπινη επιστημονική γνώση.
Ποια υπήρξαν τα συμπεράσματα που προέκυψαν από το συνέδριο και πώς θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν στο μέλλον;
Το βασικό συμπέρασμα ήταν ότι οι βιβλιοθήκες και οι συλλογές δεν είναι στατικοί χώροι φύλαξης του παρελθόντος, αλλά ζωντανοί οργανισμοί παραγωγής γνώσης. Η μετάβαση από το ιδιωτικό στο δημόσιο απαιτεί ευθύνη, τεκμηρίωση, συνεργασίες, πόρους και μακροχρόνιο σχεδιασμό.
Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην ανάγκη επένδυσης στην ψηφιοποίηση, στην εκπαίδευση νέων ερευνητών και επαγγελματιών, στην ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων και στη δημιουργία διεθνών δικτύων συνεργασίας. Οι συζητήσεις του συνεδρίου μπορούν να αξιοποιηθούν στο μέλλον για την ανάπτυξη νέων ερευνητικών προγραμμάτων, πολιτικών πρόσβασης, εκπαιδευτικών δράσεων και ψηφιακών πρωτοβουλιών.
Τέλος, το συνέδριο ανέδειξε το μέλλον των βιβλιοθηκών όχι μόνο ως χώρων φύλαξης και διατήρησης τεκμηρίων, αλλά και ως δυναμικών εργαστηρίων έρευνας, καινοτομίας και παραγωγής νέας γνώσης.